کوتاهه ای بر نسبت فایده گرایی و اخلاق
اگر مدعی شویم که فایده گرایی در سپهر اندیشه و عمل جهان غرب بالاترین جایگاه را دارد سخنی به گزاف نگفته ایم. بنای سرمایه داری بی تکیه بر ستونهای فایده گرایی محکوم به فنا است.
سوال 1: اگر اساس فایده گرایی بر کسب بالاترین سود و کاهیدن بیشترین رنج برای فرد خودخواه ِ خود اندیش است، در عمل جوامع صنعتی که در آنها محاسبه سود و زیان در بالاترین حد صورت می گیرد، باز شاهدیم که اخلاق را از یاد نبرده و همچنان به آن عمل می کنند و بسیار دیده شده که از همتایان خود در دیگر فرهنگها پیشی می گیرند. سرّ این تناقض در چیست؟
سوال 2 : فردی که بر مبنای فایده گرایی می زید، چه لزومی بر رعایت اخلاق دارد؟ مثلا این شخص در گذر از کوچه ای پیر زنی را می بیند که محتاج کمک است و مطمئن است که کمک او هیچ نفعی، چه در حال و چه در آینده، برای وی نخواهد داشت. قطعا اگر وی کمکی کند امری اخلاقی انجام داده است که هیچ توجیهی بر مبنای سود و زیان ندارد. آیا بر اساس آموزه فایده گرایی وی ملزم به کمک است؟
جامعه ای که بر اساس فایده گرایی بنا شده است، بی توجه به مبانی ماوراء طبیعی، بهترین جوامع است. این جامعه با طی پیش نیازهایی (چون قطع رابطه از ماوراء و سپردن امور در ید انسان، دموکراسی و حکومت اراده مردم ) و با کمک "آموزش و تامین اجتماعی" اصل محاسبه سود و زیان را گسترش داده و همه افراد جامعه به صورت خودکار می آموزند که در همه حال به محاسبه بپردازند.
آنگاه که اساس جامعه بر مبنای سود و زیان پایه گذاری شد، دیگر سازکارها همچون آموزش و اخلاق در خدمت این امر قرار می گیرند. به عبارتی بنیاد امر اخلاقی نه بر مبانی ماورائی ( آنگونه که افلاطون می گفت و در ادیان هم تکرار شده است) و نه بر اساس امر مطلق ( کانت) ، بلکه بر سود و زیان مادی و عینی این جهانی پایه ریزی می شود. در این صورت اعضای جامعه به مفید بودن اخلاق ایمان پیدا می کنند و با آموزش به آن پایبند شده و عمل می کنند اما این پایبندی برای سود و زیانی است که در پس عمل به اخلاق نهفته است و نه مطلق بودن اخلاق.گزاره هایی اخلاقی چون کمک به هم نوع هم در این مقوله می گنجد. قطعا این تلقی از اخلاق با واقعیت طبع سود جو و خودخواه و عصیان گر انسان سازگار تر است تا اینکه اخلاق به مبادی ای ماورائی و مطلق پیوند دهیم که تنها ایمانی مبهم به آنها ما را ملزم به آن خواهد کرد. ایمانی که در شرایط بحرانی، آنگاه که موجودیت انسان یا منافع اش به خطر افتد هیچ کارایی ندارد و انسان برای خود حاضر است جهانی را فدا کند.
بر این اساس پاسخ به دو سوال فوق آسان است. آنکه بر اساس فایده گرایی به پیر زن کمک می کند در طول اجتماعی شدنش از طریق آموزش و اخلاقی که در خدمت سود و زیان فردی است به مفید بودن اخلاق باور یافته است و بر مبنای این باور عمل می کند گرچه خود بر آن آگاه نباشد. و در جوامع صنعتی هم چون آموزش ( به معنای اعم که هر نوع یادگیری در مدینه را شامل می شود ) همه جانبه است در نتیجه فرد با آموزشهای متوالی و پیاپی خود به این موضوع که اخلاق به دلیل نفع رساندن به او مفید است آگاه می شود و به آن عمل می کند. گرچه به ظاهر سودی به آن مترتب نباشد اما از آنجا که اخلاق در جهت سود رساندن به او ، گرچه به صورت غیر مستقیم، مفید است آن را آموخته است.
جمعی از دانشجویان حقوق وسیاستیم که گاهگاهی در این سرا، اگر تاب بیاوریم وحوصله مان سر نرود می نویسیم، نه فقط مسائل مهم واساسی بل، هر آنچه که در ما نسبت به خود واکنش، شاید واکنش خاص ایجاد می نماید.